Kriptovalyuta xəbərləri oxuyanda arabir toxunulan mövzu var, yəqin ki, sizin də rastınıza çıxıb – dünya üzrə bitcoin mayn etməyə sərf edilən enerji filan ölkənin işlətdiyi toplam enerjinin miqdarını keçdi, bəhmən ölkəni keçdi, son 1 ildə 2 dəfə artdı və.s.
Hər xəbərdə çıxan ölkənin ölçüsü zaman keçdikcə böyüyür. Ən son deyəsən bu ölkə Türkiyə idi.
Yəni dünya üzrə bitcoin mine-a sərf edilən enerji bütün Türkiyənin işlətdiyi enerji qədərmiş.
Nəhəng göstəricidir. İlk baxışdan normal da görünür – yəni hə nə olsun ki, bu boyda sistem işləyirsə, enerji də getməlidir də – Məni isə ilk gündən bu məsələnin etik tərəfi maraqlandırır.
Author: E-Haci
-
Kriptovalyuta mədənçiliyində diqqətimi çəkən etik bir məsələ
-
Sinqulyarlıq və ya niyə daha Mendeleyev, Bethoven, Nyutonlar yoxdur
Elm elm olalı (Elmi İnqilabdan sonrakı dövr – buna sonda qayıdacam) inqilablarla yox, kiçik addımlarla irəliləyir.
Bizə inqilab kimi təqdim edilən parlaq kəşflər, ixtiralar isə əslində “checkpoint” nöqtələridir, yəni biz qolu qapıya vuran adamı yadımızda saxlayırıq, yüksəldirik, qola qədər verilən pasları çox vaxt görməzdən gəlirik.Ona görə də çox adam hesab edir ki,
– Eynşteyn dayanacaqda durub, keçən qatara baxarkən və nisbilik nəzəriyyəsini kəşf edib.
– Mendeleyev yuxuda Elementlərin Dövri Cədvəlini görüb səhər oyanıb və dəftərə köçürüb.
– Darvin təkamül nəzəriyyəsini bir səyahət nəticəsindən sıfırdan irəli sürüb və tanıdıb.Əslində isə bunların heç biri belə olmayıb.
davamı… -
Elm və subyektivlik
Elm nə qədər insani qərəz və yanılmalardan arındırılmağa çalışılsa da, burada insan amili hər zaman mövcuddur. Yəni elm obyektiv reallıqdan az və ya çox dərəcədə uzaq olur. Humanitar sahələrdən heç bəhs etmirəm, onların əksərinin ümumiyyətlə elm adlandırılması özü ayrı bir problemdir. 🙂
Texniki elmlər isə ilk baxışdan subyektivliyə yeri olmayan bir bütöv mexanizm kimi görünsə də, əslində orada da problemlər hər zaman olub və olacaq.
davamı…
Əsas səbəblərdən biri də odur ki, hər bir elm sahəsi davam edən bir prosesdir, kamil və bütöv bir orqanizm deyil – loru desək, heç bir elm bitib başa çatmayıb – elə olsaydı, o halda bitmiş texniki elm yəqin ki ideal sayıla bilərdi. Davam edən proseslərdə isə qüsurların olması kiminsə onu düzəldəcəyi tarixə qədər qaçılmazdır. -
Sosial media öncəgörənləri – asimmetrik proqnozlar
Struktur baxımdan çox sadə məntiqə əsaslanan, amma buna baxmayaraq milyonlarla insanı çaşdıra bilən bir metod haqqında qısaca yazmaq istədim.
Asimmetrik proqnozlar – nədir bu asimmetrik və nədir bu proqnozlar.
Metod çox sadədir, əsasən fırıldağa, yalana meylli şəxslər tərəfindən istifadə edilsə də, əslində normal reputasiyalı şəxslər tərəfindən də təəssüf ki, istifadə edilir.
Mexanizm belədir:
davamı… -
Publikaya danışan ekspertlər – qısa-qısa #3
Bu yaxında oxuduğum kitabda narrator(romandakı hadisələri danışan şəxs) maraqlı bir fikir səsləndirir:
Kim Yong-Ha – “Bir qatilin gündəliyi”
Dünyadakı bütün ekspertlər mənim bildiyim sahədə danışana qədər gözümə ekspert kimi görünürlər.Bu eynən mənim uzun müddətdir yazmaq istədiyim bir fikir idi, sadəcə yadıma bir daha saldı.
Araşdırmaçı-jurnalist və ya ekspert kimi təqdim edilən şəxs tibbdən, ekologiyadan, siyasətdən, müharibədən və.s. danışdıqda bir növ içimizdə asana qaçma meyli olur, həmin şəxsin dediklərini ciddiyə almaq (hər halda bir şeylər bilir danışır, araşdırıb öyrənib deyə) istəyirik və çox vaxt da alırıq.
Amma eyni tip şəxslər bizim çox yaxşı bildiyimiz bir spesifik sahə üzrə danışanda, necə dəhşətli bərbad səhvlər etdiyi, bəsit danışdığı, danışdığı mövzunu ümumiyyətlə anlamadığını və.s. görürük.
Əslində isə bütün digər sahədə danışanlara da bu öz bildiyimiz sahə üzrə danışanlar haqqında düşündüyümüzü proyeksiya etsək, daha yaxşı olar.
Yəni, bilmədiyimiz bir sahə üzrə danışan, yazan “ekspertə” elə öz sahəmiz üzrə yazan şəxslərə olan potensal diaqnozumuzu qoymalıyıq.
-
Bizim vaxtımızda belə deyildi – qısa-qısa #2
Nəsillər(generation) arası əbədi mübahisə mövzusu olan “heyf deyildi bizim uşaqlıq, indiki uşaqlar…” tipli fikirləri yəqin ki, özünüzdən yaşlı nəsildən çox eşitmisiz.
Və ya aşınız 30-dan çoxdursa, artıq yeni nəsil yeniyetmə və gənclərdə müşahidə elədiyiniz ümumi problemləri sezib, ümumiləşdirib narazılıq edirsiniz.
Zəmanə uşaqları anlayışı da boşuna deyil. Hz. Əlinin ta 14 əsr öncə dediyi kimi, uşaqlar valideynlərindən daha çox zəmanələrinə bənzəyərlər.
Zəmanə dediyimiz də hansısa mistik varlıq deyil, ətraf mühitin yetişməkdə olan uşağa olan təsiridir -texnologiya, urbanizasiya, sosial təkamülün davamı(adət-ənənə, din və.s.)
Özündən gənc nəslin yetişdiyini(özündən gənc yəni minimum 10-20 yaş kiçik nəsil) görməyincə bu mövzu ümumiyyətlə insana yad gəlir. Amma prosesi gördükcə artıq insanın içində həmin o yaşlı nəslə xas etirazlar yaranır və özündən yaşlıları başa düşməyə başlayırsan.
Bu yersiz narazılığı, etirazı dəf etmək də əslində sadədir.
Sual qoyursan özünə – Mən məhz bu zəmanədə doğulsaydım, eynən əvvəlki kimi keçirərdimmi o yaş dövrümü?
Və yaxud – mənim dövrümdə eynən indiki texnologiya və mühit olsaydı, mən yenə uşaqlığımı, gəncliyimi keçmişdə keçirdiyim kimi keçirərdimmi? – Səmimi cavab əlbəttə ki “xeyr”-dir.
Yəni sən kiçik yaşda ikən smartfon yox idi deyə fiziki oyuncaqlarla daha çox oynayırdın, çünki darıxmamaq üçün uşaq bir şeylə başını qatmalıdır.
Sən uşaq ikən smartfon olsaydı, sən də smartfonla oynamağı daha maraqlı biləcəkdin.
Ona görə də özündən sonrakı nəsli nədəsə ittiham etmək ümumiyyətlə absurd məsələdir.
Hər şey yenə də riyazi çoxhədli bənzətməmə gəlir – sol tərəfdəki əmsalların dəyişdiyini bilə bilə sağ tərəfdəki qiymətin eyni qalmasını ummaq düzgün deyil.
-
Keçmiş zamanları hazır ssenari kimi oxumaq – qısa-qısa #1
Keçmiş haqqında və tarix haqqında nələrsə oxuyanda məruz qaldığımız yayğın bir yanılqı var – bütün bu keçmişdə olub bitənlər hamısı bir anda olub bitibmiş kimi, hazıra-nazir bir hekayə kimi gəlir bizə. Sanki bir roman oxuyuruq, kiminsə planlı şəkildə oturub yazdığı ssenari izləyirik.
Problem çoxdur bu yanaşmada.
Tarix laylardan ibarətdir, zaman tunelinin kəsik kəsik laylarından. İnformasiya keçmişdən bu günə qədər ötürülərək gəlib çıxıb. Bir çox hallarda bu ötürülmə şifahi şəkildə olub – şifahi ötürülən məlumat da necə təhrif edilir, bunu hər kəs bilir.
Məlumatların çoxu da yalnız son 200-300 ildə nizamlanıb, mərkəzləşdirilib, ciddi yanaşma ilə tənzimlənib.
Amma bu o demək deyil ki, hazırki tarix materiallarında yazılanlar hamısı həqiqətdir.
Bu gün gözümüzün önündə olan hadisələr təhrif edilirsə, indi görün yüz illər öncə baş verən hadisələr necə təhrif edilib.
Qonşu binada yanğın olsa, yarım saat gec gəlib tamaşa edənlərdən səbəbi soruşsanız, 3-4 müxtəlif versiya eşidəcəksiz( qaz partlayıb, kimsə qəsdən yandırıb, elektrikdən olub və.s.) – bir də bunun yüz illərdən keçən formasını düşünün.
Haqqında oxuduğumuz bəzi tarixi şəxsiyyətlər əslində mövcud olmamış biriləri ola bilər. 2500 il əvvəl haqqında oxuduğunuz bir hadisə, şəxsiyyət kimi məlumatlar məsələn, 1600 il əvvəl uydurulmuş ola bilər.
-
Gələcək barədə ağıllı proqnozlar
Gələcək barədə proqnozlar çox eşidirik, oxuyuruq – belə olacaq, uçan maşınlar olacaq, robotlar bizi idarə edəcək və.s.
Bu tip proqnozların ciddiyyəti varmı?
Əslində yoxdur. Yəni hər şey ola bilər əlbəttə – amma indi nələrisə hesablayıb proqnoz vermək ciddi bir şey deyil.
İstənilən riyazi formuladan da bilirik ki, uzun 100 hədli bir formula olsa, 100 dəyişən və ya əmsaldan təkcə birini bir vahid dəyişmək sağ tərəfdə alınan dəyəri yüz milyondan dəyişərək sıfır edə bilər. Yəni bu qədər həssas – kəpənək effekti kimi bir şey.
50 il sonra nə olacağı haqqında bugünə qədər əlimizdə olan bütün “əmsalları” və formulanı bilirik – və proqnoz da onun əsasında verilir.
Çatışmayan əmsal və hədlər isə növbəti illərdə olacaq. Yuxarıda da dediyimiz kimi, tək bir əmsal alınan qiyməti alt-üst etmək gücündədir. Bu gündən uzaq gələcəyə proqnoz vermək naməlum əmsalları təqribi bir qiymət verərək bütöv formulanın qiymətini hesablamaq kimi bir şeydir.
davamı… -
Kənarstan və Ortastan – ətrafı ikiyə bölən 2 “ölkə”
N.Taleb-in Qara Qu (Black Swan) kitabında maraqlı və ətraf mühitimizi anlamaqda, düzgün qərarlar verməkdə kömək ola biləcək bir konsepsiya var – o kitabı oxumayanlar üçün də bu iki anlayış ayrıca anlaşıla bilər deyə, kiçik bir yazı şəklində təsvir etməyə çalışacam.
Deməli, Taleb zaman-zaman müşahidələr aparıb və nəticəyə gəlib ki, bizi əhatə edən davranış modellərini şərti olaraq iki alt-dünyaya bölmək olar: Mediocristan və Extremistan – təxmini tərcümə etsək, Ortastan və Kənarstan.
Ortastan – komfortlu, riskin az olduğu, təxmin edilə bilən dünya.
Kənarstan – təxmin edilə bilməyən, təlatümlü, yüksək riskli dünya.
Həyatda hər gün qərarlar verməli oluruq, ciddi və ya az əhəmiyyətli, fərq etməz. Hər verilən qərar isə özündə müəyyən qədər risk daşıyır.
davamı… -
Miletli Falesin sərvət qazanması
Bu barədə keçən yazımda qısa yazmışdım deyə indi ayrıca kiçik yazı şəklində paylaşıram.
Asimmetrik risklərə tarixdən ən yaxşı nümunələrdən biri, riyaziyyat dərsliklərimizdən də tanıdığımız Miletli Falesin(Thales of Miletus) nəql edilən macərasıdır. Bu əhvalat bizə Aristotelin yazılarından məlumdur.
Ətrafında onun kasıb olduğu üçün elminin və fəlsəsəfinin heç bir işə yaramadağını iddia edənlər varmış.
Fales də bir dəfə qərara gəlir ki, əksini onlara isbat etsin. Çünki kasıb həyat tərzi sürmək Falesin öz seçimi idi, əlacsızlığı deyildi. Qalırdı bunu isbat etmək.
davamı…